سالار سیف الدینی

خارج از متن : مسئله ملی مفهومی است که ذهن بسیاری از اندیشمندان و فعالان را در سال های گذشته به خود مشغول داشته است. اغلب کسانی که از چنین مفاهیمی بهره می برند دقیقا به ریشه و محل تولد آن دقت ندارند و تصور می کنند مفهومی عام برای اشاره به پاره ای مسائل در ایران است. از این رو به نظر می رسد پیش از هر گونه پرداخت به موضوعی که خارج از بستر اجتماعی مورد نظر تالیف شده است باید به ریشه ها و علل شکل گیری آن پرداخت. آن چه که نا آگاهانه مسئله ملی نامیده می شود نه محصول جامعه ایرانی و نه پدید آمده از گفتار سیاسی برخاسته از این جامعه است.

ریشه های مساله ملی

ایام(جام جم) 1 دی 90

·         درآمد

« مسأله ملی» یکی از کلید واژه‌هایی است از طریق گفتار چپ وارد ادبیات سیاسی در سراسر جهان شد و آبخشور معرفتی آن را    بیشتر باید در مارکسیسم ـ لنینیسم جستجو کرد. هر چند وودرو ویلسون در اصول چهارده گانه ای که در سال ۱۹۱۸ به خطاب به کنگره مطرح کرد بر نقش حق تعیین سرنوشت و حل «مساله ملی» تاکید داشت اما اولا اصول ویلسون و ویلسونیسم هیچگاه به ایران نرسید و اصولا در آن دوره نیز دغدغه جامعه ایرانی نبود،دوما اصول چهارده گانه وی را به دلیل ماهیت راه حل سریع مسائل ملی بایستی در شرایط و اقتضائات دوره پس از جنگ نحست بررسی نمود. در اردوگاه چپ، لنین بود که به صورت جدی در خصوص این مسئله کوشش داشت. هر چند اندیشمندان و سیاستمدارانی چون اتو بائور و کارل رنر در امپراتوری اتریش مجارستان در تکاپوی یافتن راه حلی برای چیزی که در آن دوره مسئله ملی نامیده می شد بودند، اما این کوشش ها نتوانست شمولیت جهانی یابد. لنین بر اساس فهمی که از سوسیالیسم داشت از یک سو به انقلاب ملی و اجتماعی و از سوی دیگر به ارتباط آن با انقلاب های بین المللی می اندیشید. وی از حق اقلیت های موجود در امپراتوری های چند ملیتی برای تشکیل کشورهای مستقل به لحاظ تاکتیکی دفاع می کرد ولی در عین حال این روش را نوعی اقدام موقت برای تضعیف امپراتوری ها از درون می دانست و می پنداشت انقلاب جهانی و وحدت کارگران در نهایت کشورهای ملی را از میان برخواهد داشت.در داخل امپراتوری تزاری لنین از یکسو شاهد غیاب و حتی تاخیر برآمدن بورژوازی در متصرفات آسیای میانه و قفقاز بود و از طرف دیگر برای رسیدن به زمینه اجتماعی جهت گذار به سوسیالیسم شتاب داشت. از همین رو بود که : «خود بر مبنای برداشتی ویژه از مارکسیسم به خلق بورژوازی اقدام نمود.یعنی آن چه خود ضرورت تاریخی می پنداشت را به جای رخداد حقیقی نشاند» (۱).نظریه لنین پیرامون حق تعیین سرنوشت،مساله ملی و زیر مجموعه های آن بخشی از همین دستگاه نظری است.